A A A

Wieloukładowa struktura społeczeństwa

Jak pamiętamy, w wysoko rozwiniętych krajach kapitalistycznych, takich jak Stany Zjednoczone, Francja czy Wielka Brytania, istnieje wyraźnie zarysowany podział klasowy społeczeństwa na pracowników najemnych i dysponującą środkami produkcji burżuazję, wynikający z dominacji kapitalistycznych stosunków produkcji. Społeczeństwa krajów słabo rozwiniętych tworzą znacznie bardziej złożoną strukturę stosunków społeczno-gospodarczych. W większości tych krajów bardzo poważną rolę odgrywają nadal przedkapitalistyczne formy stosunków produkcji.

W niektórych krajach afrykańskich prymitywny proces produkcji rolnej przebiega w ramach wspólnot rodowych, co świadczy o bardzo niskim poziomie rozwoju gospodarczego. W wielu krajach Azji nadal bardzo silne są pozostałości feudalnego sposobu produkcji, dla którego charakterystyczny jest wielki właściciel ziemski pobierający różnego rodzaju renty i czynsze dzierżawne od bezpośrednich producentów — chłopów. Obok półfeudalnych form gospodarowania egzystuje drobnotowarowa gospodarka chłopska.

Podobna wieloukładowość stosunków ekonomicznych utrzymuje się w mieście. Spotykamy tam głównie bardzo silnie rozwinięte rzemiosło i drobny handel oraz przemysły o różnym stopniu rozwoju. Klasa robotnicza jest z reguły nieliczna, podobnie zresztą jak burżuazja narodowa, która jest właścicielem części przedsiębiorstw przemysłowych, transportowych, handlowych i innych. Silną pozycję gospodarczą zajmuje kapitał obcy pochodzący z krajów wysoko rozwiniętych. Do kapitału tego należą często kluczowe dla danego kraju gałęzie przemysłu.

Przewaga przedkapitalistycznych form gospodarowania w rolnictwie oraz indywidualna produkcja rzemieślnicza obok kapitalistycznego przemysłu własnego i obcego tworzą w krajach słabo rozwiniętych prawdziwą mozaikę stosunków społeczno-gospodarczych. W wielu krajach, jak Indie czy kraje Bliskiego Wschodu, feudalne stosunki produkcji w rolnictwie wzmacnia system przywilejów przyznający szczególne uprawnienia właścicielom ziemskim. Przywileje te utrwalają ich przewagę nad masami chłopstwa oraz opóźniają rozwój kapitalistycznych stosunków produkcji.