A A A

U progu wielkiego kryzysu

Pod koniec lat dwudziestych naszego stulecia w głównych krajach kapitalistycznych utrwaliła się oligopolistyczna struktura podstawowych gałęzi przemysłu. Wielkie spółki akcyjne zaczęły wywierać wpływ na wszystkie przejawy życia gospodarczego. Uwidoczniło się to również w przebiegu cyklu koniunkturalnego.

W gospodarce wolnokonkurencyjnej załamania koniunktury ustępowały stosunkowo szybko wzrostowym fazom cyklu. Rozładowanie sprzeczności, których najważniejszym objawem był kryzys, dokonywało się za pośrednictwem ruchu cen. W trakcie załamania na skutek znacznej nadwyżki podaży w stosunku do istniejącego popytu ceny wykazywały tendencję spadkową. Po pewnym czasie zapasy towarów zostawały sprzedane po obniżonych cenach, co stwarzało bezpośrednią przesłankę wzrostu produkcji, zatrudnienia i ogólnego ożywienia gospodarczego. Z tego względu kryzysy gospodarcze w XIX w. i pierwszych dwóch dziesięcioleciach XX w. wprawdzie powodowały znaczne marnotrawstwo zasobów ogólnospołecznych, jednakże nie zagrażały kapitalistycznemu systemowi gospodarowania.

Realna groźba dla dalszej egzystencji gospodarki kapitalistycznej pojawiła się wraz z monopolizacją gospodarki. Zakłóceniu bowiem uległ mechanizm cyklu koniunkturalnego, a zwłaszcza mechanizm wychodzenia gospodarki z kryzysu. Wielkie przedsiębiorstwa oligopolistyczne utrzymywały ceny na wysokim poziomie nawet w okresie załamania. W ten sposób nadwyżka podaży w stosunku do popytu nie mogła być w ciągu krótkiego okresu wchłonięta, co przedłużało fazę kryzysu i depresji. Pobudzało to tendencję do stagnacji gospodarczej, albowiem nagromadzone zapasy towarów nie pozwalały na rozszerzenie produkcji. To z kolei powodowało, że znaczna część potencjału produkcyjnego była nie wykorzystana. Nieczynne fabryki i znaczna liczba bezrobotnych były typowymi objawami stagnacji gospodarczej.

Zakłócenia klasycznego mechanizmu cyklu koniunkturalnego, który powodował szybkie dopasowanie podaży dóbr do istniejącego popytu, było jedną z istotniejszych przyczyn najcięższego w dotychczasowej historii gospodarki kapitalistycznej kryzysu, który wybuchł jesienią 1929 r.