A A A

Teoria przedsiębiorstwa

W warunkach, w których środki techniczne produkcji osiągają wysoki poziom, podstawową formą organizacji staje się przedsiębiorstwo. Nowoczesnej linii automatycznej czy zestawu skomplikowanych maszyn i urządzeń nie da się zainstalować w małym warsztacie obsługiwanym przez samego producenta. Wymagaj one istnienia wielkiego zakładu zatrudniającego wielu ludzi wykonujących różne czynności i są przystosowane do wytwarzania produkcji masowej, przeznaczonej na szeroki rynek. Dlatego też w systemach gospodarczych opartych na skomplikowanej, stojącej na wysokim poziomie technice, zasadniczą formą organizacji produkcji staje się przedsiębiorstwo. Przedsiębiorstwo jest podstawową jednostką produkcyjną zarówno w kapitalizmie, jak i w socjalizmie.

Przez przedsiębiorstwo rozumiemy jednostkę gospodarczą wyodrębnioną pod względem techniczno-produkcyjnym, organizacyjnym, ekonomicznymi i prawnym. W gospodarce kapitalistycznej odrębność poszczególnych podmiotów gospodarczych wynika z samego faktu prywatnej własności środków produkcji. Natomiast w gospodarce socjalistycznej wyodrębnienie przedsiębiorstw spowodowane jest dwoma przyczynami: 1) własność społeczna występuje w różnych formach, jako własność państwowa, ogólnonarodowa oraz własność poszczególnych grup ludności, 2) w ramach własności państwowej ta forma organizacji sił wytwórczych jest dogodna ze względów technicznych i ekonomicznych.

Z różnego typu własności środków produkcji w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym wynikają również różnice w charakterze i sposobie funkcjonowania przedsiębiorstw w tych systemach gospodarczych. W gospodarce kapitalistycznej poszczególne przedsiębiorstwa działają jako jednostki niezależne od siebie i od administracji państwowej, nie kierowane wspólnym planem, a po-wiązane z innymi przedsiębiorstwami jedynie więziami rynkowymi. Czynnikiem określającym działalność przedsiębiorstw i nadającym jej kierunek jest dążenie do maksymalizacji zysku. Rozwój przedsiębiorstw i ich funkcjonowanie podporządkowane są więc interesowi prywatnemu, a nie interesom społeczeństwa jako całości.

W socjalizmie działalność przedsiębiorstw jest podporządkowana planowemu kierownictwu władzy państwowej. Interesy po-szczególnych przedsiębiorstw są zbieżne z interesami i potrzebami gospodarki jako całości i im podporządkowane. Zakres swobody przedsiębiorstw w podejmowaniu decyzji dotyczących ich działalności jest — jak już mówiliśmy — w poszczególnych krajach socjalistycznych różny. Zależy to od systemu organizacji gospodarki i zarządzania. Jednakże zawsze działalność przedsiębiorstw jest podporządkowana wykonaniu zadań wyznaczonych planem ogólnonarodowym.