A A A

Systemy zarządzania w praktyce gospodarczej

W praktyce gospodarczej krajów socjalistycznych w zasadzie nie występują czyste wzorce centralistycznego i zdecentralizowanego systemu zarządzania. W systemie centralistycznym z reguły wykorzystuje się również w pewnym zakresie bodźce ekonomiczne jako uzupełnienie bezpośrednich nakazów odgórnych. Natomiast w systemie zdecentralizowanym władza centralna wykorzystuje w procesie zarządzania gospodarką również w mniej lub bardziej ograniczonym zakresie metody administracyjne. Na ogół w gospodarce występują też między przedsiębiorstwami a władzą centralną ogniwa pośrednie, jak zjednoczenia, centralne zarządy, kombinaty, które przejmują od władzy centralnej część uprawnień w zakresie kierowania działalnością przedsiębiorstw. Praktyka wprowadza więc raczej formy rozwiązań mieszanych, z przewagą cech systemu zarządzania centralistycznego bądź zdecentralizowanego.

Systemy organizacji i funkcjonowania gospodarki socjalistycznej nie są, oczywiście, niezmienne. Są one doskonalone w miarę zmieniania się warunków ekonomicznych, poziomu ekonomicznego kraju oraz zadań stojących przed gospodarką narodową i dominującą strategią rozwoju. W okresie uprzemysłowienia, czyli tworzenia podstaw dla wszechstronnego wzrostu gospodarki narodowej, we wszystkich krajach socjalistycznych (poza Jugosławią, dla której i w tym okresie typowy był system zdecentralizowany) panował centralistyczny system zarządzania gospodarką. Wynikało to z dwóch przyczyn:

1) system ten został wprowadzony i wypróbowany w Związku Radzieckim; inne kraje przejęły doświadczenia radzieckie w tej dziedzinie;

2) jak już wskazywaliśmy, system ten ma istotne zalety, które powodują, że zastosowanie go jest pożądane w okresie tworzenia podstaw dla wzrostu gospodarczego i napiętych zadań planowych, wymagających mobilizacji wszystkich możliwych środków dla wykonania tych zadań.

W warunkach, gdy główne zadania w zakresie tworzenia podstaw rozwoju gospodarczego zostały wykonane i gdy jednocześnie zostają wyczerpane ekstensywne czynniki wzrostu ekonomicznego, powstaje konieczność oparcia rozwoju gospodarki na nowej strategii wykorzystania czynników intensywnych. Tymi czynnikami są przede wszystkim wzrost wydajności pracy żywej oraz lepsze wykorzystanie środków produkcji w drodze usprawnień organizacyjnych, modernizacji aparatu wytwórczego, podnoszenia kwalifikacji siły roboczej itp. Zmiana strategii gospodarczej wymaga dokonania zmian w organizacji gospodarki i w systemie zarządzania. Powstaje konieczność zastępowania metod bezpośredniego, nakazowego zarządzania metodami pośrednimi, opartymi na wykorzystaniu instrumentów pieniężno-rynkowych w kierowaniu przedsiębiorstwami, i zwiększenia stopnia samodzielności operatywnej przedsiębiorstw. Jest to warunek uruchomienia intensywnych czynników wzrostu gospodarczego i minimalizowania nakładów społecznych niezbędnych do wykonania zadań planowych.

Z tych względów cechą charakterystyczną drugiego etapu rozwoju krajów socjalistycznych jest przechodzenie do stosowania w coraz szerszym zakresie metod kierowania pośredniego. We wszystkich krajach socjalistycznych zostały w ostatnich latach przeprowadzone reformy gospodarcze mające na celu decentralizację zarządzania gospodarczego.