A A A

Rola spółek w procesie monopolizacji

Burzliwy rozwój przedsiębiorstw akcyjnych po-ważnie przyśpieszył proces monopolizacji przemysłu pod koniec XIX w. i w pierwszej połowie XX w. Spółka akcyjna stała się najskuteczniejszą formą centralizacji kapitału. Łączenie mniejszych kapitałów odbywało się początkowo za pośrednictwem przekształcania przedsiębiorstw tradycyjnych w spółki akcyjne. Właściciele pojedynczych przedsiębiorstw, funkcjonujących w danej gałęzi przemysłu, przekształcali się w udziałowców nowego przedsiębiorstwa akcyjnego. W miejsce kilku czy kilkunastu tradycyjnych przedsiębiorstw pojawiała się jedna spółka akcyjna. Najczęściej takie łączenia przedsiębiorstw były wymuszane przez największego przedsiębiorcę. Przedsiębiorca ten w spółce akcyjnej stawał się głównym udziałowcem, kontrolował kapitały innych, podejmował ważniejsze decyzje dotyczące kierunków i sposobów działalności spółki. W ten sposób w głównych gałęziach przemysłu następował szybki wzrost wielkości przedsiębiorstw.

Akcyjna forma przedsiębiorstwa umożliwiała największym kapitalistom bądź ich grupom zdobywanie kontroli nad kapitałami wielokrotnie przewyższającymi ich własny kapitał. Formalnie, aby sprawować kontrolę nad całym kapitałem spółki, trzeba posiadać więcej aniżeli połowę wszystkich akcji. Jest to tzw. pakiet kontrolny akcji. W rzeczywistości w bardzo dużych spółkach akcyjnych, w których liczba udziałowców sięga dziesiątków, a nawet setek tysięcy, wobec tak znacznego rozproszenia akcji pakiet kontrolny może wynosić zaledwie nieco powyżej 10% wszystkich akcji. Posiadacz takiego pakietu kontroluje cały kapitał spółki, a za jej pośrednictwem kapitał wszystkich innych przedsiębiorstw, w których z kolei jego spółka posiada pakiety kontrolne akcji.

W pewnym okresie powoływano do życia spółki akcyjne, które nie prowadziły działalności produkcyjnej, a jedynie wykupywały kontrolne pakiety akcji przedsiębiorstw przemysłowych. Spółki takie nosiły nazwę holdingów. Były one narzędziem w rękach najpotężniejszych przemysłowców, którzy tą drogą zdobywali kontrolę nad znaczną częścią kapitału poszczególnych gałęzi przemysłu.

W wyniku opisanego wyżej procesu centralizacji kapitału, przez rozwój systemu spółek akcyjnych, ukształtowała się współczesna struktura przemysłu. Centralnym ogniwem tej struktury jest potężne przedsiębiorstwo akcyjne organizujące produkcję na wielką skalę, zatrudniające tysiące, a nawet setki tysięcy pracowników, wytwarzające szeroki asortyment towarów, dysponujące olbrzymimi kapitałami.