A A A

Przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze

W gospodarce socjalistycznej występują dwa podstawowe rodzaje przedsiębiorstw: przedsiębiorstwa państwowe i przedsiębiorstwa spółdzielcze. Te dwa rodzaje przedsiębiorstw są związane z dwiema formami własności społecznej: ogólnonarodową i grupową. Z różnic między własnością państwową a własnością spółdzielczą wynikają różnice w charakterze i zasadach funkcjonowania samych przedsiębiorstw. Różnice między przedsiębiorstwami państwowymi i spółdzielczymi występują:

1) w stopniu uspołecznienia środków produkcji,

2) w zasadach podziału i wykorzystaniu dochodu, .

3) w sposobie zarządzania.

Stopień uspołecznienia środków produkcji w przedsiębiorstwach państwowych i spółdzielczych jest różny. Środki produkcji będące w dyspozycji przedsiębiorstw państwowych stanowią cząstkę własności ogólnonarodowej. Pracownicy przedsiębiorstw państwowych posługują się tymi środkami w celu wykonania zadań nakreślonych planem, nie są jednak ich właścicielami i mają ograniczoną swobodę dysponowania nimi w stopniu uzależnionym od typu organizacji gospodarki. Natomiast w przedsiębiorstwach spółdzielczych środki produkcji stanowią własność określonej grupy ludzi. Sposób i stopień wykorzystania tych środków zależą od decyzji samego kolektywu.

Własność środków produkcji decyduje o tym, kto jest właścicielem produktów wytworzonych w przedsiębiorstwie. Produkty wytwarzane w przedsiębiorstwach państwowych stanowią własność państwa, sprzedawane są po cenach ustalonych przez organy państwowe. a dochodem z ich sprzedaży dysponuje w głównej mierze państwo. W przedsiębiorstwach spółdzielczych, np. w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych czy w spółdzielniach rzemieślniczych, zarówno wytworzona produkcja, jak i dochód z jej sprzedaży stanowią własność danej spółdzielni, a więc danej grupy spółdzielców.

Stopień uspołecznienia środków produkcji w obu rodzajach przedsiębiorstw decyduje również o zakresie i dziedzinach działalności. Przedsiębiorstwa państwowe występują przede wszystkim w dziedzinach o podstawowym znaczeniu dla rozwoju gospodarki narodowej, a więc w wielkim przemyśle produkującym na potrzeby całego kraju, w transporcie, bankowości, handlu i częściowo w rolnictwie. Przedsiębiorstwa spółdzielcze prowadzą przede wszystkim działalność gospodarczą o znaczeniu lokalnym i uzupełniają działalność przedsiębiorstw państwowych. Występują one w rzemiośle, handlu, głównie w handlu detalicznym, oraz w rolnictwie. W rolnictwie krajów socjalistycznych spółdzielnie produkcyjne są główną formą własności społecznej. Wynika to z odrębności tworzenia własności społecznej w rolnictwie w stosunku do innych dziedzin gospodarki. Własność państwowa powstawała głównie drogą wywłaszczenia kapitalistów w przemyśle, handlu, transporcie, finansach, natomiast własność społeczna w rolnictwie tworzona jest głównie w wyniku łączenia drobnych prywatnych gospodarstw chłopskich w gospodarstwa kolektywne.

Druga podstawowa różnica między przedsiębiorstwami państwowymi i spółdzielczymi występuje w zasadach podziału i wykorzystaniu dochodu. W przedsiębiorstwach socjalistycznych produkt wytworzony przez pracowników produkcyjnych dzieli się — jak już powiedzieliśmy — na dwie części. Część otrzymują sami pracownicy przedsiębiorstw w postaci płacy, część zaś jest produktem dodatkowym, przeznaczonym na zaspokojenie potrzeb ogólnospołecznych. Produkt dodatkowy w przedsiębiorstwach państwowych stanowi dochód państwa, częściowo w postaci dochodu samego przedsiębiorstwa, częściowo jako dochód scentralizowany, przekazywany przez przedsiębiorstwa do budżetu państwa. Formy, w jakich przedsiębiorstwo przekazuje dochód państwu, mogą być różne, np. podatek obrotowy, wpłaty z zysku czy oprocentowanie środków trwałych. Podstawową formą, w jakiej państwo przejmuje obecnie część dochodu wielkich organizacji gospodarczych, jest podatek obrotowy. Prócz tego WOG-i przekazują państwu część dochodu w postaci podatku od funduszu płac oraz podatków od funduszu premiowego pracowników szczebla kierowniczego i funduszu przedsiębiorstwa. Część dochodu przekazują przedsiębiorstwa do systemu finansowego państwa jako oprocentowanie środków trwałych i procenty od kredytów bankowych. W przedsiębiorstwach spółdzielczych część dochodu wpłacana jest również do budżetu państwa w postaci podatków, reszta pozostaje do dyspozycji spółdzielni, tworzy fundusze społeczne spółdzielni oraz fundusze do podziału między jej członków.

Pracownicy przedsiębiorstw państwowych uczestniczą w wytworzonym przez siebie produkcie w postaci płacy roboczej. Państwo ustala z góry stawkę za jednostkę czasu roboczego przy systemach czasowych płacy lub za jednostkę wyrobu przy płacach akordowych. Stawki te obowiązują we wszystkich przedsiębiorstwach, niezależnie od wyników ich pracy. Natomiast wysokość dochodów członków spółdzielni nie jest z góry określona. Zależy ona nie tylko od indywidualnych nakładów pracy poszczególnych członków, ale i od ogólnych wyników pracy przedsiębiorstwa spółdzielczego. Przy lepszych wynikach pozostaje większa część dochodu do podziału między członków spółdzielni, większy też jest odpowiednio dochód poszczególnych członków i odwrotnie — przy mniejszym globalnym dochodzie niższe są dochody członków spółdzielni. Płace pracowników państwowych wypłacane są w formie pieniężnej, w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych zaś tylko część dochodów członek spółdzielni otrzymuje w postaci pieniężnej. Reszta wypłacana jest w naturze, czyli w produktach rolnych.

Podstawowa różnica między przedsiębiorstwami państwowymi i spółdzielczymi w sposobie zarządzania polega na tym, że przedsiębiorstwami państwowymi kierują dyrektorzy na zasadzie jednoosobowego kierownictwa. Są oni mianowani i zwalniani przez odpowiednie organy państwowe. W przedsiębiorstwach spółdzielczych natomiast najwyższą władzą jest walne zgromadzenie członków spółdzielni. Bieżącą działalnością przedsiębiorstwa spółdzielczego kieruje wybrany przez walne zgromadzenie zarząd wraz z przewodniczącym spółdzielni. Oczywiście, również działalność przedsiębiorstw spółdzielczych powinna być zgodna z zadaniami przewidzianymi dla nich przez ogólnonarodowy plan gospodarczy.

Niezależnie od różnic, jakie występują między przedsiębiorstwami państwowymi i spółdzielczymi, ich podstawowe cechy są wspólne. Do wspólnych cech przedsiębiorstw państwowych i spółdzielczych należy zaliczyć następujące:

1) działalność obu rodzajów przedsiębiorstw opiera się na uspołecznionych środkach produkcji,

2) działalność ich ma charakter planowy, podporządkowana jest realizacji planu ogólnonarodowego,

3) w obu typach przedsiębiorstw stosowana jest socjalistyczna zasada podziału według pracy.