A A A

Planowanie w warunkach gospodarki kapitalistycznej

Po II wojnie światowej rządy wielu krajów kapitalistycznych, zwłaszcza we Francji, Wielkiej Brytanii, Holandii i Włoszech, podjęły próby centralnego sterowania gospodarką za pośrednictwem planowania. 

Na potrzebę opracowywania planów rozwoju gospodarczego w krajach Europy zachodniej złożyły się dwie przesłanki.

1. Popieranie przez rządy krajów kapitalistycznych szybkiego tempa wzrostu gospodarczego zwiększa udział inwestycji w dochodzie narodowym, stwarza napięcia w gospodarce. W związku z tym pojawia się potrzeba ustalania celów rozwoju gospodarczego, mobilizowania środków do ich realizacji i koordynacji poszczególnych zadań. Prywatny kapitalistyczny system gospodarczy nie jest w stanie sprostać zadaniu przyspieszenia tempa wzrostu bez poważnych zaburzeń, kryzysów i marnotrawstwa. Stąd powstaje tendencja do przejęcia przez państwo funkcji w zakresie koordynowania wzrostu gospodarczego, mobilizowania środków na jego finansowanie, następuje rozbudowa instytucji centralnych opracowujących plany gospodarcze.

2. Rozbudowany sektor państwowy nie może być administrowany na podstawie zasady maksymalizacji zysku, dominującej w przedsiębiorstwach prywatno-kapitalistycznych. Właśnie przejęcie przez państwo poszczególnych przedsiębiorstw i całych gałęzi przemysłu jest wynikiem tego, że zasada maksymalizacji zysku nie zdała w tych gałęziach egzaminu, powodując poważne opóźnienie w ich rozwoju. Wobec tego administrowanie sektorem państwowym musi być przynajmniej częściowo podporządkowane rozwojowi całej gospodarki. Skoro sektor państwowy nie może być administrowany wyłącznie na zasadach maksymalizacji zysku i — co jest równie ważne — uzyskuje pewien stopień niezależności od reszty gospodarki kapitalistycznej, jego funkcjonowanie i dalszy rozwój muszą opierać się na koncepcji reprezentującej znacznie szerszy horyzont aniżeli ten, który zdoła zapewnić nawet największe przedsiębiorstwo prywatne. Jeśli do tego dodamy, że pojawienie się rozległego sektora państwowego wymaga rozwiązania szeregu nowych problemów, jak koordynacja produkcji i usług w ramach własności państwowej, koordynacja produkcji państwowej i prywatno-kapitalistycznej, zwłaszcza na stykach obu sektorów, to podjęcie prób planowania przez' rządy kapitalistyczne staje się zupełnie zrozumiałe.

Czynnikiem wyznaczającym granice skuteczności planowania jest struktura własności społeczeństwa kapitalistycznego. W społeczeństwie socjalistycznym centralna dyspozycja potencjałem produkcyjnym gospodarki pokrywa się z scentralizowaną decyzją organu planującego. Dzięki temu centralne kierownictwo gospodarcze dysponuje bardzo szerokim zasobem środków przygotowania i realizacji planu. Natomiast w gospodarce kapitalistycznej centralną dyspozycją rządu bądź organu planowania bezpośrednio objęty jest tylko sektor państwowy. Cały sektor kapitalistyczny dzieli się na wiele ośrodków dyspozycyjnych, z których każdy posiada pełną bądź niemal pełną możliwość podejmowania niezależnych decyzji gospodarczych. W rezultacie gospodarka kapitalistyczna nadal przypomina mozaikę wielu niezależnych ośrodków dyspozycyjnych, co powoduje, że podejmowane w tych ośrodkach decyzje są niejednokierunkowe i sprzeczne ze sobą. W tych warunkach realizacja bardziej ambitnego planu gospodarczego opracowanego dla .całej gospodarki musi napotykać na poważne trudności.