A A A

Gospodarka środkami obrotowymi

Oprócz środków trwałych przedsiębiorstwo otrzymuje do swojej dyspozycji środki obrotowe. W skład tej grupy środków wchodzą bardzo różne czynniki produkcji różniące się swoim charakterem i rolą, jaką pełnią w procesie produkcji. Ich cechą wspólną jest to, że wszystkie one zużywają się w jednym cyklu produkcyjnym i ich wartość w całości wchodzi w wartość nowo wytworzonego produktu. Środki obrotowe obejmują zarówno przedmioty pracy, jak i produkcję już wytworzoną, ale jeszcze nie sprzedaną, a także środki pieniężne. Zapewnienie ciągłości procesu produkcji wymaga, by przedsiębiorstwo posiadało stale każdy z tych rodzajów środków.

Ilość środków obrotowych, które posiada przedsiębiorstwo, powinna zapewniać pełne pokrycie potrzeb w zakresie środków obrotowych, jednocześnie jednak nie powinny powstawać w przedsiębiorstwie nadmierne, nieuzasadnione potrzebami zapasy danych środków, zmniejszające efektywność gospodarowania.

Ilość środków obrotowych niezbędna dla przedsiębiorstwa zależy od wielkości produkcji oraz od szybkości obrotu tych środków.

Jak już mówiliśmy, środki obrotowe występują w różnych postaciach: surowców i materiałów, produkcji w toku, wyrobów gotowych i środków pieniężnych. Przedsiębiorstwo musi posiadać jednocześnie pewną ilość środków w każdej z tych postaci, przy czym w procesie działalności przedsiębiorstwa środki te przechodzą z jednej formy w drugą. Za posiadane środki pieniężne przedsiębiorstwo kupuje środki produkcji — surowce i materiały, z których w procesie produkcji powstają gotowe wyroby. Za gotowe produkty przedsiębiorstwo otrzymuje środki pieniężne. Jest to ruch okrężny środków obrotowych. Możemy go przedstawić następująco: P (pieniądz) — T (towar, środki produkcji)... Pr (produkcja w toku)... T (towar: gotowy produkt) — P (pieniądz).

Szybkość przechodzenia środków z formy pieniężnej w towarową i następnie z towarowej w pieniężną nazywamy szybkością krążenia albo obrotu środków obrotowych. W praktyce szybkość krążenia mierzy się liczbą dni, w ciągu których przedsiębiorstwo może prowadzić swoją działalność za pomocą przydzielonych mu środków obrotowych.

Szybkość krążenia (obrotu) środków obrotowych jest różna w poszczególnych dziedzinach wytwórczości. Zależy ona od czasu produkcji i czasu cyrkulacji. Czas produkcji z kolei zależy od warunków naturalnych, od techniki i technologii produkcji (np. budowa statku trwa wiele miesięcy, a nawet lat, czas produkcji większości podstawowych artykułów rolnych wynosi rok, natomiast czas produkcji elementarnych części maszyn jest bardzo krótki), jak również od samej organizacji procesu produkcji, rytmiczności dostaw, wydajności i intensywności pracy itp. Czas cyrkulacji, a więc okres, jaki mija między wytworzeniem a sprzedażą produktów, również jest różny w poszczególnych dziedzinach i przedsiębiorstwach. Zależy on np. od odległości rynku zbytu, od popytu na dany artykuł itp.

Problem zasad gospodarowania środkami obrotowymi może być rozwiązany w różny sposób w zależności od systemu zarządzania gospodarką narodową i tym samym od stopnia samodzielności przedsiębiorstw. Przy systemie gospodarki scentralizowanej przedsiębiorstwa otrzymują ustalone odgórnie normatywy dla każdego rodzaju środków obrotowych, np. normatyw zużycia surowców, normatyw zużycia energii, normatyw produkcji w toku itp. Taki sposób ustalania dla przedsiębiorstw ilości środków obrotowych obowiązywał w istniejącym dotychczas systemie organizacji gospodarki w Polsce. W warunkach gospodarki socjalistycznej, opartej na dużej decentralizacji zarządzania i dużej samodzielności przedsiębiorstw, przedsiębiorstwa mogą same określać wielkość niezbędnych im środków obrotowych.

We wprowadzanym obecnie w Polsce systemie organizacji gospodarki wielkie organizacje gospodarcze prowadzą samodzielną gospodarkę środkami obrotowymi. Ilość niezbędnych środków obrotowych ustalana jest przez same WOG-i. Zapotrzebowanie na środki obrotowe wielkie organizacje gospodarcze pokrywają z funduszy własnych i z kredytu bankowego. Środki obrotowe, zwane też zapasami, dzielimy na: bieżące, nieprawidłowe, sezonowe i rezerwy. Zapasy sezonowe i rezerwy finansowane są w całości przez kredyt bankowy, zapasy bieżące i nieprawidłowe finansowane są z funduszy własnych i w drodze kredytu. Ze środków własnych przedsiębiorstwo musi finansować nie mniej niż 60% swego zapotrzebowania na środki obrotowe. Fundusz obrotowy mogą przedsiębiorstwa powiększać przeznaczając na ten cel część zysku (część funduszu przedsiębiorstwa). Kredyty bankowe na środki obrotowe są oprocentowane.

W celu zapewnienia jak najbardziej racjonalnej gospodarki środkami obrotowymi państwo wykorzystuje — oprócz stosowanej w systemie gospodarki scentralizowanej zasady ustalania normatywów środków obrotowych — również bodźce ekonomiczne w postaci premii za oszczędność w użyciu poszczególnych rodzajów środków czy przyśpieszenie ich obrotu. Celowi temu służy również oprocentowanie środków obrotowych pochodzących z kredytu bankowego.