A A A

Główne kierunki zmian

W poprzednich rozdziałach zapoznaliśmy się z istotą j funkcjonowaniem socjalistycznego sposobu produkcji. Stanowi on ważny element gospodarki świata współczesnego. Jeszcze wcześniej omówiliśmy podstawowe cechy gospodarki kapitalistycznej. Gospodarka ta w ciągu ostatnich stu lat podlegała przeobrażeniom na tyle istotnym, że zachodzi obecnie potrzeba omówienia cech charakterystycznych współczesnej gospodarki kapitalistycznej w krajach wysoko rozwiniętych jak np. Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, RFN czy Francja. System kapitalistyczny jest drugim ważnym elementem gospodarki światowej. Współczesne oblicze kapitalizmu ukształtowane zostało w wyniku przemian zarówno w potencjale produkcyjnym społeczeństwa, jak i w jego stosunkach produkcji. Początki tych przemian sięgają drugiej połowy XIX w.

Anarchiczny rozwój gospodarki wolnokonkurencyjnej przekształca strukturę gospodarki kapitalistycznej. Szybko rośnie udział przemysłu przetwórczego w produkcji krajowej, a w ramach przemysłu przetwórczego zwiększa się rola przemysłu ciężkiego, jak wytop surówki żelaza, produkcja stali, przemysł maszynowy, okrętowy itp. Rozwijają się nowe gałęzie, jak przemysł chemiczny, elektrotechniczny, samochodowy. Temu kierunkowi rozwoju nie odpowiada jednak organizacyjna struktura gospodarki oparta na dużej liczbie niewielkich przedsiębiorstw indywidualnych, prowadzących między sobą ostrą walkę konkurencyjną. Sprzeczność ta wywołuje proces monopolizacji gospodarki. Gwałtowna centralizacja kapitału na przełomie XIX i XX w. powołuje do życia w głównych gałęziach przemysłu wielkie przedsiębiorstwa, podejmujące produkcję na wielką skalę. Przedsiębiorstwa te zdobywają równocześnie kontrolę nad rynkiem. Monopolizacja jest podstawową właściwością współczesnej gospodarki kapitalistycznej.

Rozwój wielkich przedsiębiorstw monopolistycznych burzy jednak samoczynnie działający mechanizm rynkowy, który w wypadku zakłócenia równowagi między podażą i popytem uruchamiał czynniki przeciwdziałające temu. Silna pozycja przedsiębiorstw monopolistycznych w poszczególnych gałęziach przemysłu nie dopuszcza do skutecznego działania czynników zapewniających powrót do równowagi. W wyniku tego gospodarka kapitalistyczna u progu lat trzydziestych naszego stulecia popada w najcięższy kryzys nadprodukcji realnie zagrażający jej egzystencji.

Groźba samounicestwienia staje się główną przyczyną interwencji ekonomicznej państwa. Aparat państwowy uruchamia początkowo tylko środki polityki antykryzysowej. Pod wpływem jednak II wojny światowej oraz współzawodnictwa z krajami socjalistycznymi, państwo kapitalistyczne przejmuje szereg innych funkcji ekonomicznych, wpływa np. na tempo wzrostu gospodarczego, zajmuje się (w stopniu, na jaki pozwalają warunki gospodarki kapitalistycznej) planowaniem czy przyspieszaniem tempa postępu technicznego. Ekonomiczna działalność państwa współczesnego kapitalizmu powoduje liczne skutki. Tak np. pod wpływem ekonomicznej interwencji państwa nastąpiły istotne zmiany w przebiegu cyklu koniunkturalnego po II wojnie światowej.

Wymienionymi tu głównymi kierunkami zmian w gospodarce kapitalistycznej zajmiemy się obecnie dokładniej.