A A A

Dysponowanie srodkami trwałymi i ich wykorzystanie

Środki trwałe znajdujące się w posiadaniu przedsiębiorstw państwowych stanowi cząstkę własności ogólnonarodowej. Przedsiębiorstwo nie jest ich właścicielem i ma jedynie prawo do korzystania z nich, z tym że zakres swobody przedsiębiorstwa w dysponowaniu przydzielonymi mu środkami trwałymi oraz funduszem amortyzacji jest — jak już powiedzieliśmy — różny, w zależności od systemu organizacji i zarządzania gospodarką narodową. Decyzje dotyczące podstawowych inwestycji w zakresie środków trwałych niezależnie od systemu organizacji gospodarki należą do władzy centralnej. Natomiast inwestycje o mniejszym znaczeniu w zależności od konkretnych rozwiązań organizacyjnych mogą być dokonywane przez same przedsiębiorstwa, np. z funduszu amortyzacji, lub mogą znajdować się w gestii zjednoczeń.

We wprowadzanym obecnie w Polsce systemie organizacji gospodarki narodowej, opartym na wielkich organizacjach gospodarczych, występują dwa podstawowe rodzaje inwestycji w zależności od źródeł, z jakich są one finansowane oraz w zależności od tego, kto ma prawo do ich podejmowania. Stosując te kryteria, inwestycje dzielimy na kredytowane i funduszowe.

Inwestycje kredytowane obejmują największą część nakładów inwestycyjnych. Obejmują one inwestycje mające podstawowe znaczenie dla rozwoju danej branży: budowę nowych zakładów i wydziałów produkcyjnych oraz rozbudowę i modernizację przedsiębiorstwa. Są one finansowane w drodze kredytu bankowego, podejmowane na podstawie umowy między WOG-iem a bankiem. Kredyt inwestycyjny jest spłacany ze środków wypracowanych przez obiekty kredytowane z funduszu amortyzacyjnego tego obiektu, może też być spłacany z części zysku brutto przedsiębiorstwa. Kredyt ten jest oprocentowany, procenty od tego kredytu płacone bankowi wchodzą w koszty produkcji przedsiębiorstwa. Stopa oprocentowania wynosi 8%. Takie zasady finansowania inwestycji mają na celu zainteresowanie inwestorów jak największą efektywnością podejmowanych inwestycji.

Inwestycje funduszowe podejmowane są i finansowane przez same przedsiębiorstwa. Są to tego typu inwestycje, jak wymiana zużytych środków trwałych, zakupy dodatkowych maszyn i urządzeń oraz nakłady na modernizację. Przedsiębiorstwa finansują je z funduszu rozwojowego tworzonego z części zysku przedsiębiorstwa. Uzupełnienie mogą stanowić środki z amortyzacji oraz w pewnym zakresie środki pochodzące z kredytu.

Inwestycje kredytowane i funduszowe mogą być uzupełniane przez inwestycje dotowane, finansowane z dotacji budżetowych. Przeznaczone są one na inwestycje nie wpływające bezpośrednio na wyniki osiągane przez przedsiębiorstwa, np. na ochronę środowiska naturalnego, budowę i wyposażenie jednostek badawczych, szkół przyzakładowych itp.

Środki trwałe stanowią poważną część majątku narodowego. W Polsce wartość brutto (tzn. bez uwzględnienia zużycia) produkcyjnych środków trwałych na dzień 31 grudnia 1973 r. wyniosła 2503 mld zł, z tego na budynki przypadało 55%, na maszyny i urządzenia techniczne — 28%, na środki transportu — 13%, na pozostałe produkcyjne środki trwałe — 4%.

Jednym z warunków racjonalnego gospodarowania zarówno w skali przedsiębiorstwa, jak i całej gospodarki narodowej jest prawidłowe wykorzystywanie środków trwałych. Przez określenie „prawidłowe" rozumiemy pełne wykorzystanie ich mocy produkcyjnych, z wyłączeniem jednak nadmiernego obciążenia, prowadzącego do przedwczesnego zużycia urządzeń i maszyn.

Są dwie metody zwiększania stopnia wykorzystania środków trwałych: metoda ekstensywna i metoda intensywna. Wzrost ekstensywnego wykorzystania środków trwałych osiągamy przez przedłużenie czasu pracy tych środków, przybliżenie faktycznego czasu pracy do czasu nominalnego, np. przez skrócenie przestojów, okresu remontów, zwiększenie współczynnika zmianowości, tzn. przejście z pracy np. na jedną zmianę do pracy na dwie czy trzy zmiany. Metoda wzrostu intensywnego wykorzystania środków trwałych polega na zwiększaniu produkcji osiąganej z danego urządzenia w jednostce czasu.

Jako miernik stopnia wykorzystania środków trwałych może służyć wskaźnik produktywności majątku trwałego, obrazujący stosunek produkcji globalnej (P) do majątku trwałego (M): Optymalne wykorzystanie środków trwałych zależy od szeregu czynników, np. od dostosowania planu produkcji do wyposażenia technicznego posiadanego przez przedsiębiorstwo, od kwalifikacji załogi, od zaopatrzenia przedsiębiorstwa w surowce i materiały itp. W celu osiągnięcia lepszych wyników w zakresie wykorzystania majątku trwałego stosuje się bodźce materialnego zainteresowania dla całej załogi lub poszczególnych grup pracowników w postaci specjalnych premii, np. za skrócenie czasu remontów, za podniesienie jakości konserwacji maszyn i urządzeń itp. Szczególną rolę jako czynnik zachęcający przedsiębiorstwa do lepszego wykorzystania posiadanych środków trwałych odgrywa wprowadzona w 1966 r. w większości gałęzi przemysłu kluczowego zasada oprocentowania środków trwałych. Zasada ta polega na tym, że oprócz kosztu amortyzacji, czyli zużycia środków trwałych (budynków, maszyn, urządzeń) w procesie wytwarzania, który to koszt wchodzi w skład kosztów produkcji, przedsiębiorstwo musi wpłacać do budżetu określoną opłatę za prawo korzystania z trwałego majątku produkcyjnego oddanego mu do dyspozycji.

Obowiązujące obecnie w WOG-ach zasady przewidują, że oprocentowaniu podlegają te środki trwałe, które nie są obciążone kredytem bankowym, a więc środki znajdujące się już w przedsiębiorstwach, powstałe przed wprowadzeniem zasady finansowania inwestycji w drodze kredytu bankowego. Oprocentowaniu podlegają też fundusze przeznaczone na środki trwałe w ramach inwestycji funduszowych, to znaczy inwestycji finansowanych przez samo przedsiębiorstwo z jego własnych środków. Ponieważ wpłaty z tytułu oprocentowania środków trwałych zmniejszają sumę zysku pozostającą w przedsiębiorstwie, jest ono zainteresowane, by suma ta była jak najmniejsza. Zabezpiecza to przed gromadzeniem przez przedsiębiorstwo urządzeń technicznych, które nie są mu niezbędne, oraz skłania przedsiębiorstwo do jak najlepszego wykorzystywania majątku produkcyjnego znajdującego się w jego dyspozycji.

Środki trwałe powstałe w wyniku inwestycji kredytowanych nie podlegają oprocentowaniu. Oprocentowane są natomiast kredyty bankowe, które WOG zaciągnęła dla finansowania danej inwestycji. Procenty od kredytu bankowego zwiększają koszty produkcji przedsiębiorstwa, co skłania przedsiębiorstwo do rozważnego inwestowania i wykorzystania środków trwałych w sposób jak najbardziej efektywny. Oprocentowanie kredytu inwestycyjnego spełnia podobną rolę ekonomiczną jak oprocentowanie środków trwałych nie pochodzących z inwestycji kredytowanych.