A A A

Bodźce ekonomiczne

Przez bodziec rozumiemy zachętę skłaniającą do określonego działania, do wykonania konkretnego zadania. Za pomocą bodźców władza centralna może oddziaływać zarówno na przedsiębiorstwo jako wyodrębnioną jednostkę ekonomiczną, jak i na pracowników przedsiębiorstwa oraz załogę jako całość. Bodźce mogą być dwojakiego rodzaju: ekonomiczne, czyli bodźce materialnego zainteresowania, oraz bodźce moralne. Bodźce ekonomiczne polegają na stosowaniu zachęty materialnej, skłaniającej do wykonania określonego zadania. Przykładem bodźców ekonomicznych może być np. powiązanie wysokości płacy z wielkością wytworzonej produkcji albo premia za osiągniętą oszczędność w zużyciu surowca. Bodźce moralne — to wyróżnienia, pochwały, dyplomy itp. W warunkach, kiedy istnieją produkcja towarowa, rynek i pieniądz, szczególnie duża rola przypada bodźcom ekonomicznym.

W gospodarce socjalistycznej jako główny bodziec materialnego zainteresowania w stosunku do przedsiębiorstw wykorzystywane są zasady podziału akumulacji finansowej przedsiębiorstwa między przedsiębiorstwo i państwo oraz zasady podziału i wykorzystania zysku pozostającego w przedsiębiorstwie.

Z akumulacji finansowej, będącej różnicą między wartością sprzedanej produkcji a kosztami własnymi przedsiębiorstwa, WOG-i pokrywają swoje zobowiązania wobec budżetu państwa: podatek obrotowy, podatek obciążający fundusz płac, oprocentowanie funduszy własnych przeznaczonych na finansowanie środków trwałych oraz spłacają kredyty bankowe. Pozostała część akumulacji finansowej stanowi zysk netto przedsiębiorstwa, pozostający do jego dyspozycji. Z tego zysku zostają wydzielone fundusze: fundusz premiowy dla kierownictwa oraz fundusz przeznaczony na rozwój przedsiębiorstwa. Fundusz premiowy stanowi źródło wzrostu zarobków kadry kierowniczej przedsiębiorstwa. Jego uzależnienie od wielkości zysku stwarza silną zachętę dla kierownictwa, by dążyć do osiągnięcia jak najwyższej efektywności gospodarowania. Fundusz rozwojowy przedsiębiorstwo może wykorzystać w celu poprawy swych warunków ekonomicznych, np. na uzupełnienie środków obrotowych czy też na fundusz inwestycyjny. Zainteresowane jest więc w tym, aby fundusz ten był jak największy.

Dla poszczególnych pracowników i dla załogi przedsiębiorstwa jako całości główny bodziec materialny skłaniający do polepszenia wyników pracy stanowi płaca robocza, a ściślej mówiąc — powiązanie płac z ilością i jakością wydatkowanej pracy. Dodatkowym bodźcem mogą być nagrody czy premie przyznawane za osiągnięcie określonych wskaźników, np. wyższą jakość produkcji, obniżkę kosztów itp. Szczególna rola w systemie bodźców przypada zakładowemu funduszowi nagród, z którego wypłacane są załodze tzw. trzynaste pensje. Istotną rolę jako bodziec materialnego zainteresowania mogą odegrać również takie fundusze, jak zakładowy fundusz socjalny i zakładowy fundusz mieszkaniowy, mimo iż w WOG-ach nie są one tworzone z zysku przedsiębiorstwa, lecz podobnie jak fundusz nagród dla załogi obciążają jego koszty produkcji.

Oprócz bodźców materialnego zainteresowania na pracowników oddziałują także bodźce moralne. Sam fakt uspołecznienia środków produkcji w gospodarce socjalistycznej i tym samym świadomość pracowników, że żadna część produktu ich pracy nie jest przywłaszczana przez innych ludzi, że produkt ten idzie bądź na zaspokojenie ich własnych potrzeb, bądź potrzeb społeczeństwa jako całości, stanowi bodziec pobudzający do lepszej pracy. W tym samym kierunku działa poczucie obowiązku czy chęć zdobycia szacunku i uznania społecznego. Państwo pobudza działanie tego rodzaju bodźców nagradzając zasłużonych ludzi pracy specjalnymi odznaczeniami czy wyróżnieniami.

Działanie bodźców moralnych związane jest również z faktem uczestnictwa pracowników przedsiębiorstwa w kierowaniu jego działalnością za pomocą samorządu robotniczego. Instytucja samorządu robotniczego powstała w Polsce w 1956 r. w postaci rad robotniczych. W roku 1958 powstaje nowy organ samorządu robotniczego w postaci Konferencji Samorządu Robotniczego. W skład Konferencji wchodzą członkowie rady robotniczej, komitetu zakładowego PZPR, rady zakładowej związku zawodowego oraz przedstawiciele innych organizacji społecznych działających w przedsiębiorstwie. Samorząd robotniczy może wywierać wpływ na działalność przedsiębiorstw poprzez udział w przygotowaniu

projektów planów, kontroli ich wykonania, ustalanie zakładowych regulaminów pracy itp.

W miarę wzrostu dobrobytu społeczeństwa socjalistycznego i zwiększania się świadomości społecznej rola bodźców moralnych w gospodarce będzie wzrastać.